4 mei

Capitulatie op de Lüneburger Heide

Voedseltransport wacht in Wageningen
Al in de dagen voorafgaand aan 5 mei hadden onderhandelingen plaatsgevonden over voedseltransporten naar het hongerende westen van Nederland. Op 28 april werd in Achterveld bij Amersfoort met de Duitsers overlegd over de ‘mogelijkheid tot verlichting van de situatie in Nederland’. Kort daarop ontmoetten generaal Foulkes en de Duitse chef-staf generaal Reichelt elkaar op woensdag 2 mei in de Aula van de Landbouwhogeschool, waar de ‘Protocollen van Achterveld’ werden geratificeerd. Dit vormde de opmaat voor de ‘Conferentie van Wageningen’ die de geschiedenis in zou gaan als ‘capitulatiebesprekingen’.


Capitulatie

Op 4 mei 1945, om half 7 ‘s avonds, werd in het hoofdkwartier van veldmaarschalk Montgomery op de Lüneburger Heide een document getekend dat de onvoorwaardelijke capitulatie inhield van de Duitse legers in Nederland, Noordwest-Duitsland, Sleeswijk-Holstein en Denemarken. Namens de Duitsers zette onder meer admiraal Von Friedeburg zijn handtekening onder het document dat geen ruimte liet voor onderhandeling of discussie. Diezelfde avond al maakte de BBC de Duitse capitulatie op de Lüneburger Heide bekend. De onvoorwaardelijke overgave werd de volgende ochtend effectief. Vanaf dat moment zouden de Duitsers alle vijandelijkheden te land, ter zee en in de lucht beëindigen.

5 mei

Twee bijeenkomsten in Hotel De Wereld

Het grote nieuws van de Duitse capitulatie verspreidde zich snel. Al in de ochtend van zaterdag 5 mei zond Radio Oranje een bevrijdingstoespraak van de Nederlandse regering in Londen uit. Overal in het land leidde dit tot golven van vreugde, al was de situatie nog verre van overzichtelijk. De opperbevelhebber van het ten westen van de Grebbelinie ingesloten 25ste Duitse leger, generaal Blaskowitz, stelde zijn troepen anderhalf uur later op de hoogte. Voor het Eerste Canadese leger, dat deel uitmaakte van de Britse strijdmacht in Nederland en het noordwesten van Duitsland, was de oorlog plotseling voorbij. Bevelhebber Charles Foulkes van het Eerste Canadese Legerkorps werd zelfs enigszins verrast door de capitulatie. Het maakte een afzonderlijke overgave van de troepen van Blaskowitz overbodig. 

Ochtendbijeenkomst
In de ochtend van 5 mei werd de Duitse opperbevelhebber in Hilversum, generaal Johannes Blaskowitz, radiografisch gesommeerd naar Wageningen te komen. Generaal Foulkes arriveerde in een luxe Buick, begeleid door manschappen van de Canadese gemotoriseerde Military Police. Prins Bernhard kwam voorrijden in de open Mercedes-Benz met kenteken RK-1, die van Rijkscommissaris Seyss-Inquart was geweest. Om 11 uur verscheen de Duitse luitenant-generaal Reichelt in een VW-Kübelwagen. Dit eerste treffen werd ook bijgewoond door chef-staf brigadegeneraal Kitching en een tolk. Het onderhoud was echter kort. Reichelt kreeg van een ontstemde Foulkes opdracht nog diezelfde dag om 16.00 uur met zijn superieur, kolonel-generaal Blaskowitz, terug te komen naar Wageningen.

Middagbijeenkomst
In de middag van 5 mei kwamen beide partijen opnieuw bijeen in de gelagkamer van Hotel De Wereld, waar een lange tafel was geplaatst met aan weerskanten een rij stoelen. Er zaten geen ruiten in de ramen en het plafond hing naar beneden.

Onder luid kabaal van sirenes en voorafgegaan door Canadezen verschenen de Duitsers precies op tijd. Nadat Foulkes zich had voorgesteld als commandant van het Eerste Canadese leger, vroeg hij Blaskowitz of hij de opperbevelhebber van de totale Duitse strijdmacht in Nederland was. Het antwoord luidde bevestigend. Daarop deelde Foulkes mee opdracht van Montgomery te hebben om Blaskowitz de capitulatievoorwaarden voor alle Duitse strijdkrachten in Noordwest-Europa voor te lezen. De voorwaarden die Montgomery in Lüneburg had opgelegd golden ook voor de Duitsers in Nederland. Toch vroeg Foulkes of Blaskowitz bereid was te capituleren, waarop de Duitse bevelhebber antwoordde met: ‘Jawohl’. Over de vraag of de bijeenkomst in Hotel De Wereld daarmee ook een capitulatiebespreking was is sindsdien veelvuldig gediscussieerd.

 

 

Generaal Paul Reichelt (rechts) arriveert met tolk

V.l.n.r. tolk, Reichelt, Kitching, Foulkes, tolk, Prins Bernhard

V.l.n.r. tolk, Reichelt, Kitching, Foulkes, tolk, Prins Bernhard

Reichelt (rechts) en tolk vertrekken

Generaloberst Johannes Blaskowitz arriveert met tolk

Aan de tafel v.l.n.r. tolk, Prins Bernhard, George Molnar, Charles Foulkes, tolk, George Kitching

Aan de andere kant v.r.n.l. tolk, Blaskowitz, Reichelt, tolk

Na afloop staat Prins Bernhard de pers te woord.

24 uur uitstel
De Canadezen hadden een tweetalig document met de overgavebevelen (‘Orders to German Commanders on Surrender’ of ‘Übergabebefehle’) bij zich. De Duitsers moesten echter nog op enkele punten instemming verkrijgen van hun opperbevel in Duitsland. Bovendien had Blaskowitz te kennen gegeven dat hij bedenktijd nodig had om een aantal praktische zaken te regelen en de geallieerden de vereiste informatie te kunnen verstrekken. Ook wilde hij de Duitse troepen informeren om te voorkomen dat het bericht als ‘gerucht’ zou worden afgedaan. Omdat het voor Foulkes niet noodzakelijk was dat het akkoord ter plaatse zou worden ondertekend, werd de Duitsers 24 uur extra tijd gegeven.

 

Overgavebevelen
Feitelijk werden in Hotel De Wereld regelingen getroffen voor de overgave en de aftocht van het Duitse bezettingsleger in West-Nederland. In het document dat een dag later zou worden getekend staat niet één keer het woord ‘capitulatie’. Wel wordt gesproken over ‘overgavebevelen’. Daarmee werd een aantal praktische afspraken vastgelegd die op het volgende neerkwamen:

  • Inlichtingen over krijgsgevangenen en geïnterneerde burgers moesten voor zondag 6 mei 16.00 uur aan de Canadese bevelhebber worden verstrekt.
  • De Duitse troepen hadden zich ordelijk te gedragen, mochten zich niet verplaatsen en moesten uiteindelijk worden ontwapend.
  • Bewakers van concentratiekampen moesten worden gearresteerd en de Duitse opperbevelhebber en zijn staf moesten zich beschikbaar houden.
  • Van de Duitsers werd blijvende medewerking geëist bij de hoognodige voedselvoorziening aan het Nederlandse volk.
  • Voorlopig bleven de Duitse troepen nog in het bezit van kleine wapens. Als zij echter het vuur openden op Nederlanders, zouden ze als oorlogsmisdadiger worden berecht.
  • Afgesproken werd dat de Britse troepen pas vanaf maandag 7 mei West-Nederland zouden binnentrekken.
  • Blaskowitz werd persoonlijk verantwoordelijk gesteld voor de stipte uitvoering van de bevelen.

6 mei

Ondertekening van de ‘Orders on Surrender’

De ondertekening van de ‘capitulatieakte’ in de Aula van de Landbouwhogeschool, pal naast Hotel De Wereld, vond plaats op zondagmiddag 6 mei om 16.30 uur. Met het tekenen van de documenten gaf generaal Blaskowitz ook te kennen dat hij had voldaan aan de opdracht om binnen 24 uur informatie te verstrekken over de posities en stellingen van de Duitse troepen in West-Nederland. Deze informatie was direct nodig voor de opmars van de geallieerden. Het document is terug te vinden in het Gemeentearchief Wageningen.

De toegang tot de aula werd bewaakt zodat er geen pers bij kon zijn. Volgens Reichelt had Foulkes tegen Blaskowitz gezegd dat de bijeenkomst wel in besloten kring kon plaatsvinden, zodat de Duitsers een openbare vernedering bespaard bleef.

Er wordt van uitgegaan dat ook Prins Bernhard in de Aula aanwezig was, al zijn er de nodige bronnen die dit tegenspreken. Doordat er geen fotografen bij waren, zijn over de locatie van de ondertekening altijd twijfels blijven bestaan. In elk geval werden de gebeurtenissen van 5 en 6 mei 1945 door de Nederlandse bevolking in emotioneel opzicht ervaren als de Bevrijding van Nederland. In augustus 1945 besluit de ministerraad dat 5 mei Bevrijdingsdag wordt en niet, zoals sommigen willen, 31 augustus, de verjaardag van Koningin Wilhemina. Met de keuze voor 5 mei is Bevrijdingsdag ook onlosmakelijk met Hotel De Wereld en Wageningen verbonden.

 

Foulkes’ verborgen agenda
Uit Canadese militaire geschiedschrijving is komen vast te staan dat generaal Foulkes zeer gebrand was op een ‘eigen capitulatie’. Het lijkt erop dat hij een verborgen agenda heeft gehad. Hij wilde heel graag in aanmerking komen voor de toppositie van Chef van de Canadese Generale Staf, een positie die op korte termijn vacant zou komen. Zijn grote rivaal was generaal Guy Simonds, die zich op het slagveld had onderscheiden en die op 5 mei de ondertekende uitvoeringsbevelen van de Duitse troepen in Noordwest-Duitsland in ontvangst had genomen. Daar zou Foulkes iets tegenover hebben willen stellen.

Voor sommigen werpt dat na zoveel jaren nog steeds de vraag op of generaal Foulkes de bijeenkomst in Hotel De Wereld in scène heeft gezet en of de ‘capitulatie’ daarmee formeel onwettig was. Vast staat dat Foulkes Hotel De Wereld had uitgekozen vanwege de tot de verbeelding sprekende naam. Hij organiseerde op 5 mei een uitgebreide persbijeenkomst en bemoeide zich uitvoerig met de tafelschikking.